سیستان بنا بر متون پیش از اسلام، یازدهمین سرزمینی است كه اهورا مزدا بیافرید و چهاردهمین ساتراپی (ایالت) در ساختار دولت ساسانی محسوب می شد. فراوانی و تنوع این نامها كه گاه ریشه هندواروپایی دارد دلیل بر قدمت، قداست و دیرینگی این سرزمین اسطوره ای است. به نوشته «واسیلی بارتولد» مؤلف تذكره جغرافیای تاریخی ایران، بیشتر دانشمندان بر این باورند كه مردم سیستان، اصیل ترین ایرانیان و نمونه بارز نژاد آریایی هستند كه بهتر از سایر اقلیمهای جغرافیایی ایران، زبان و ویژگیهای ایرانیان دوره های تاریخی را حفظ كرده اند.

ملک محمود سیستانی در سال ۱۱۲۱ ه ق به بهانه تنبیه احمد خان ابدالی سیستان را متصرف شد و سپس به قندهار رفت و در سال ۱۱۲۲ ه ق مشهد مقدس را تصرف کرد اما در سال ۱۱۳۵ ه ق بار دیگر ملک محمود سیستانی که از سران نادر شاه بود به سلطنت سیستان رسید.

وی کاخی برای خود برپا کرد و تاجی به رسم کیانیان دوران باستان تدارک دید که با جواهرات آراسته و مزین شده بود تخت سلطنت خود را نیز براساس روایات مانند تخت فریدون کیخسرو طراحی کرده ودر ایوانی رفیع قرار داده بود٬ این امیر کیانی که شاه مشهد نیز نامیده می شد به ضرب سکه نیز به نام خود اقدام کرده بود.

شهر زرنگ پایتخت یعقوب لیث صفاری بزرگترین شهر سیستان و پایتخت ایران در قرن چهارم و پنجم هجری بوده است .این شهر پنج دروازه آهنین درونی و سیزده دروازه بیرونی داشته است و از جمله بناهای مهم شهر زرنگ میتوان از مسجد جامع٬ دارالاماره و کاخهای یعقوب لیث و عمرولیث نام برد. شعر زرنگ در زمان ساسانیان یکی از بزرگترین شهرهای ایران بشمار می آمده  و میان راههای بزرگ بازرگانی پیشین یعنی سیستان - رهات - بست - کرمان - غزنه و  سیستان - خراسان - مکران  و  سیستان خراسان هند قرار داشته است.

تورا سپاس می گویم که به شوکت کعبه من هستی٬ تورا سپاس می گویم که یادگار رستمی٬ تو را به ستایش می خوانم که قصه پرداز یعقوب لیث هستی و فرخی را الهام بخشیده ای٬ تو را ندا در می دهم که در آسمان سرزمین کیانیان از دیر باز می درخشی .

این پل بر روی رودخانه پریان مشترک مرز ایران و افغانستان (میلک زابل) ساخته شده است و به لحاظ تجاری از اهمیت ویژه ای در اتصال ایران به افغانستان دارد و نیز بسیار استراتژیک می باشد٬ این پل ۳۲۰ متر طول و ۱۲ مت عرض دارد.(۸ متر سواره و از هر طرف ۸۰/۱ متر پیاده رو دارد)

این پل دارای ۱۶ دهانه ۲۰ متری و از جمله پروژه های بسیار مهم جاده ترانزیتی چابهار به میلک زابل بشمار می آید. این پل را مهندسین مشاور پاسیلو طراحی و کار ساخت وپیمانکاری آنرا شرکت شوسه با اعتباری بالغ بر دو میلیاردو دویست میلیون تومان انجام داده است.

اين بنا در ۲۵کیلومتری شمال شرق شهر زابل درمسیر جاده دوستمحمد در بخش میانکنگی در دوره اشكاني و ساسانيان بنا شده است.محل امروزی کرکوشاه بدون شک همان کرکویه معروف است که توسط نویسندگان دوران اسلامی تشریح شده است. استخری٬  کرکویه را نخستین مرحله راهی میداند که سیستان (زرنج) را به هرات متصل می کرده وبنا به گفته همین جغرافی نویس در سه فرسنگی زرنج واقع شده بود0یاقوت حموی نیز ذکری از اتشکده کرکویه کرده ونوشته شهری از سیستان بوده واتشکده ای که نزد زرتشتیان محترم شمرده می شود درانجا قرارداشته است.انچه که از این شهر باستانی باقی مانده اثاری است که درروی سراشیبی های شمال غربی تپه قراردارد.

اين بنا كه در اواخر دوره قاجاريه و اوايل دوره پهلوي در روستاي قلعه نو از توابع بخش شهركي و نارويي شهرستان زهك ساخته شده و همانطور كه از اسم آن پيداست متعلق به سردار محمد حسين خان نارويي بوده است و از سال ۱۳۸۱ به بعد جز آثار ثبتي منطقه سيستان محسوب گرديد.

این بنا در ۳۳ کیلومتری جنوب شر قی شهر زابل ودرمسیر جاده زهک وفرعی خواجه احمد قرارگرفته است و قدمت آن به دوره اشکانی و ساسانیان باز می گردد.رام شهر ستان از اثار مهم منطقه سیستان است و به جز بررسیهای سطحی ونوع شناسی سفال کار دیگری انجام نشده است.تمامی متون جغرافیا نویسانی که در سده های نخستین اسلامی به سیستان سفر کرده اند از رام شهر ستان به عنوان کرسی پادشاهان  وکیانیان سیستان یادکرده اند.

این بنا درخیابان فردوسی شهر زابل در زمان قاجاریه یعنی در سال ۱۳۱۷ هجری قمری ساخته شده است .این بنا ی هزارمترمربعی در قطعه زمینی به مساحت 3952 متر مربع درمرکز اداری شهر جای گرفته است.تاریخ ساخت ان به سال 1898 میلادی /1317هجری قمری ورقابت های استعماری روس وانگلیس در منطقه باز می گردد.گنبدهای متنوع، ایوان، سیستم ضد رطوبت گربه رو، مصالح عمده خشت وگل و اجر درنماها از شاخصه های معماری این اثر تاریخی می باشد. 

دعلج بن احمد بن دعلج بن عبدالرحمن

معدل ومحدث  صاحب كتاب مسند وفات او به بغداد بسال(351)همچنين اثر افرينان اورده است:سجزي بغدادي؛ ابومحمد دعلج بن احمد دعلج سجستاني(ح 259-351ق) فقيه ومحدث.اصلالتا او سيستاني است.محدث بغداد در زمان خود بودوبه شهر هاي خراسان ٬‌‌‌ري ٬حلوان ٬بغداد ٬بصره ٬كوفه ومكه سفر كرد .

شهر زرنگ(زرنج)پایتخت یعقوب لیث صفاری بزرگترین شهر سیستان و پایتخت ایران در قرن چهارم و پنجم هجری بوده است. این شهر پنج دروازه آهنین درونی و سبزده دروازه بیرونی داشته است و از جمله بناهای مهم شهر زرنگ میتوان از مسجد جامع٬ دارالاماره وکاخهای یعقوب لیث و عمرو لیث نام برد.

شهر زرنگ در زمان ساسانیان یکی از بزرگترین شهرهای ایران بشمار می آمده و میان راههای بزرگ بازرگانی پیشین یعنی سیستان به هرات٬ بست٬ کرمان و غزنه به سیستان٬ خراسان و مکران به سیستان٬ هند قرار داشته است. 

شعرای سیستان از متقدمین در آن مملکت بوده اند و دو دسته می باشند.دسته اول آنان که به عربی شعر می گفتند همچون ابوالفتح بستی از نامداران زمان خود و نادره آفاق بود و دسته دوم آنانکه به فارسی شعر می گفتند همچون ابوالفرج رونی که در غزل و قصیده طبع توانایی دارد و دیگری استاد فرخی سیستانی (که در مورد ایشان در پستهای قبلی توضیحاتی ارائه نمودم) و حکیم منجیک سیستانی که از مشاهیر سیستان می باشد و در زمان ملک علی که قاضی کریم الدین ٬ اقضی القضات بود در فن شعر استاد بوده است. و دیگری میر سراج که رکن الدوله بوده است و زمان دولت شاه دین پناه شاه طهماسب ٬ یکصد صاحب تخلیص در سیستان بوده است که در تذکره خیر البیان نیز مطرح گردیده است.

در سیستان راویان حدیث و فضلای بسیاری وجود داشته است که از آنجمله می توان به عبدالله اشعث و عبدالرحمن بن عبدالله و داوود سجستانی که ثالث اصحاب الصالح است در حدیث و حاتم سجستانی که راوی حدیث می باشدو در فقه بی نظیر بوده است و نیز ابوحاتم سهل بن محمد سجستانی که راوی بوده است و یحیی بن عمار سجستانی که فاضل و محدث و فقیه بوده بطوریکه خواجه عبدالله انصاری در مجلس سخنرانی ایشان حاضر می شد.ابوسلیمان سجزی که از مفسرین کلام ارسطو بود و از حکیمان توانمند زمان خویش می باشد بطوریکه ابو علی سینا به ایشان بسیار علاقه و اعتماد داشته است تا حدی که در اکثر کتب خود از سخنان ایشان استفاده نموده است.

در علم عرفان نیز می توان به خواجه عبدالله الطاقی (که در توصیف ایشان خواجه عبدالله انصاری بیانات زیادی دارد) نام برد و نیز خواجه ظهیر الملک ابونصر احمد بن سیستانی که وزیر وقت خراسان بود و هم عصر سنایی بوده است. و از دیگر زاهدان منطقه شیخ علی سیاه چشم و شاه رحمت الله مشهور به پیر زیارتگاه و میر اقبال سیستانی مولف رساله اقبالیه و میر محمد میر عبدالله و ملا کردان و خواجه ابراهیم نمکی و شیخ علی پیر قلسی و جم غیفر می توان نام برد.

در زمان داریوش بطلمیوس نام آریاپولیس را برای منطقه سیستان عنوان کرده که بیانگر یکی از کانونهای بزرگ جمعیتی قوم آریا در سیستان است.

هردروت نیز ساکنان سیستان را سرنگیان ها خوانده و آنها را از طریق خویشاوندی به سگرتیان ها که تیره دیگر آریاپس یا اگریاسی تیره های آریایی ساکن سیستان در جنگ های عنوان اوگارت یا سودرسان گرفتند. راوینسون بر این باور بود که تنها طایفه آریایی خالص سیستانیها می باشد.

فاطمه بنت ابی عبدالله بن ابی داوود سیستانی مشهور به ام سلمه سیستانی یکی از نه زن دانشمند و محدث ایرانی در چهار قرن اول هجری بوده است.

از ایشان به عنوان محدث بزرگ یاد شده است و از خانواده علم و حدیث سیستانی در جهان اسلام بوده است. وی نوه ابوداوود سجستانی صاحب کتاب الینن می باشد.

منطقه حفاظت شده هامون زابل مهم ترین منطقه از نظر حیات وحش در این ناحیه محسوب می شود.اهميت اين منطقه بيش تر به دليل زيست گاه انواع حيات وحش، امكان پرورش ماهی، وجود انواع پرندگان و تامين علوفه دام ها از نيزارها و استفاده از نی ها جهت حصير بافی است. از جانوران گرگ، روباه، شغال، گراز و از پرندگان مهاجر درنا، پرستو دریایی، پلیكان، طاووسك، لك لك، حواصیل كه در اوایل پاییز از شمال کشور به منطقه مهاجرت می‌كنند و هم چنین پرندگان بومی از قبیل كركس، دراج، باقرقره، كوه بره، مرغابی و غاز دربیش تر نقاط این شهرستان وجود دارند. ضمناً انواع ماهی‌های رودخانه‌ای و دریاچه‌ای در این شهرستان صید می‌ شوند. پرندگان و جانوران وحشی اين منطقه را پليكان و فلامينگو، پرندگان مهاجر آبی، تيهو، زنگوله بال،كوركر(باقرقره)، خرگوش، شغال، كفتار، كاراكال، يوزپلنگ، گراز و آهو تشکیل می دهند.

پوشش گیاهی شهرستان زابل را گیاهان بیابانی و نیمه بیابانی تشکیل می دهد. از درختان گز و تاغ و از گیاهانی كه كاربرد دارویی دارند مانند اجقون ، بادیان و شویدك در بیش تر نقاط زابل می‌روید. اطراف دریاچه هامون صابری را نیزارهایی فرا گرفته كه مهم ترین شان عبارتند از: نیزارهای اشكنیك و جنگل دراز در نواحی خاوری و جنوب خاوری و نیزار پورك در جنوب این شهرستان. هم چنین حدود 80 چراگاه طبیعی وجود دارد كه معروف ترین آن ها به مراتع خواجه موسوم است. ضمناً جنگل های طبیعی و مصنوعی زیادی جهت تثبیت شن‌های روان شامل انواع درختان گز و تاغ موجود است که برخی از آن ها جنگل های ریگ چاه ، یناتك ، قاسم آباد و گود هستند.

تپه طالبخان با ارتفاع هشت متر و گستره نيم هكتار در۷۰ ‪ كيلومتري زابل در حاشيه جاده زابل - زاهدان واقع شده است .تاكنون در دو فصل كاوش در اين تپه تاريخي به عنوان يكي از تپه‌هاي اقماري شهر سوخته آثار مختلف معماري، سفال، فلاخن و پيكرك مربوط به دوره‌هاي تاريخي شهر سوخته و اسلامي كشف شده است.

سد چاه نيمه به منظور انسداد دهانه خروجي گودالهاي طبيعي با مشخصات ذيل طراحي گرديده است. طول سد 170 متر، ارتفاع آن 16 مترو عرض تاج 6 متر مي باشد. سد داراي شيب بالا دست و پايين دست 5/1 و 5/4 و يك سكو به عرض 4 متر در پايين دست سد است. تاسيسات خروجي سد شامل سه باكس كالورت به ابعاد 5/3×5/2 متر به طول 160 متر بوده كه هر يك مجهز به دو دريچه به ابعاد 5/2×3 متر مي باشند. يك نهر خاكي ارتباطي (Head Race)   به طول 5/3 كيلومتر آب مخازن را به رودخانه سيستان به ظرفيت 50 متر مكعب بر ثانيه تخليه مي نمايد.

سدی در 28 كیلومتری جنوب خاوری زابل به نام سد زهك بر روی رودخانه سیستان ایجاد شده كه آن را به دو كانال تقسیم می‌كند. یكی كانال طاهری و دیگری كانال شهر نامیده می‌شود. هامون صابری یا دریاچه سیستان در شمال زابل قرار دارد كه قسمتی از آن در خاك ایران و قسمتی دیگر در خاك افغانستان واقع شده است . این دریاچه روی هم رفته دارای 30 كیلومتر طول و 6 كیلومتر عرض بوده و عمیق‌ترین نقطه آن در خاك ایران 6 متر است.

این آتشكده در ناحیه كركوی سیستان واقع شده و آثار و بقایایی از آن مشهود است. ویژگی‌های معماری، شكل بنا و كاركرد آن نشان گر این است كه این آتشكده به دوره ساسانیان تعلق دارد.

این برج در خاور تپه‌های چپو، بر روی یك سطح مرتفع قرار گرفته و شبیه یك مناره است كه آن را «برج لار» ‌نیز می‌گویند. از فراز این برج جلگه‌های خاشرود و حدود دورتر آن در معرض دید نگهبانان و بینندگان قرار می‌گیرد.

مناره یا میل قاسم آباد در روستای قاسم آباد واقع است. این روستا از شمال خاوری به اسكل، ‌از خاور به زابل، از باختر به رود نیاتك و از جنوب به بی بی دوست محدود است . بلندی آن در اصل حدود 48/30 متر بوده است اما به علت فرسایش هم اكنون 24 متر بیش تر ارتفاع ندارد. این مناره استوانه‌ای بر سكو یا پایه‌ای به اندازه 67/1 مترمربع استوار است .

قلعه سام در 28 كیلومتری جاده زاهدان ـ زابل واقع شده و همانند ذوزنقه نامنظم است . طول قلعه از خاور به باختر 376 متر و از جنوب به شمال 196 متر است . این قلعه دارای دو دروازه شمالی و جنوبی است كه هر كدام دارای دو برج نگهبانی است.

 مجموعه برج های آن بالغ بر 36 است كه دور قلعه قرار دارند. 9 برج آن بزرگ و در گوشه‌های قلعه و 27 برج آن كوچك و در پیرامون قلعه واقع شده‌اند. قلعه سام از گل دو لا بنا گردیده و مربوط به دوره اشكانی است. این قلعه به نام جدرستم بنا شد، پس از تغییر مسیر رودخانه هیرمند  با سیل و فشار آب ویران شد.

قلعه چپو در شمال خاور نادعلی (كی = زرنج) و جنوب خاوری قلعه بلان واقع است. دیوارهای آن فرو ریخته و به صورت تپه درآمده‌اند و تنها یك دروازه آن هویدا است.این قلعه از خشت خام و مقدار كمی آجر پخته ساخته شده است.

كاخ میانی قلعه كه از اطراف احاطه شده معدوم گردیده و به صورت تلی به ارتفاع 15 متر درآمده است.در ضلع باختری قلعه چپو آثار دو ساختمان دیده می‌شود، پیرامون این ساختمان ها تپه‌های زیادی وجود دارد.

نام این رود به ریختهای هیرمند،هلمند،هندمند،هیلمن و هیرمن نیز در نسکهای گوناگون تاریخی و گیتاشناسی آمده‌است. نام این رود در اوستا به گونه هئتومنت Haetumant آمده‌است. بخش نخست این نام معنای بنداب یا ورغ یا سد را می‌دهد و منت نیز همان مند در فارسی کنونی است که معنای دارندگی را می‌رساند. پس نام این رود به معنای برخوردار از بند می‌باشد. همچنین در اوستا این نام معنای عام سرزمینی که زود سیراب می‌شود را نیز دارد.رومیان و یونانیها این رود را Etymandros یا Erymanthus می‌خواندند.

خرابه‌های قلعه اشكانی شهر بی بی دوست و قبرستان آن در 17 كیلومتری شمال خاور زابل در روستای ارباب و جنوب خاوری آقایی بخش پشت آب مربوط به دوره اشكانی و شاید اسلامی است.

این قلعه در جنوب خاوری دریاچه هامون و در جنوب باختری شهر سوخته و در باختر قلعه مچی واقع است. در چهار دیواری این قلعه قصبه‌ای نیز وجود در سمت چپ دروازه شمالی ، ساختمان كاهگلی بزرگی درست شده كه كاخ حكمرانان بوده است . در داخل خندق آثار دو یا سه چاه است كه در مواقع خشكیدن یا مسدود شدن آن ها برای ساكنان آب فراهم می‌كردند در شمال قلعه آثاری از دیوار باغ ها دیده می‌شود و در جنوب آن گورستان قرار دارد .

قلعه‌ای است در بخش شهروكن و نارویی و در 27 كیلومتری زابل واقع است این قلعه به دوره اشكانی ـ ساسانی منسوب است.